Skip to Content

Recent is er meer vraag naar vitaminen zonder jodium voor zwangere vrouwen met schildklierproblemen (door gynaecoloog aangeraden). Extra jodium is echter nodig tijdens de zwangerschap, ook bij schildklierproblemen of moet jodiumgebruik dan beperkt worden?

Het belang van jodium tijdens de zwangerschap staat vast. De Hoge Gezondheidsraad adviseert het gebruik van supplementen met een jodiumgehalte van 150 tot 200 µg. Er is op dit moment in de literatuur geen eenduidige richtlijn terug te vinden omtrent joodsuppletie tijdens de zwangerschap i.g.v. schildklierproblemen. Indien de gynaecoloog het nodig acht om geen extra jodium toe te dienen, wijzen we de patiënte zeker op het belang van foliumzuurinname tijdens de zwangerschap! Aangezien er momenteel geen zwangerschapsvitaminen op de markt zijn zonder jodium, kan de patiënte een foliumzuursupplement nemen onder de vorm van een monopreparaat. We geven haar ook best de raad mee deze problematiek aan te kaarten bij haar behandelende huisarts en/of endocrinoloog.

“Wenn man nicht weiβt wo, was und warum, gibt man immer Jodium.”

Bovenstaand gezegde toont aan dat er een tijd is geweest dat jodium aanzien werd als ‘het universele medicijn”. Jodium is een scheikundig element dat behoort tot de groep van de halogenen. Het werd ontdekt in 1811, door de Franse scheikundige Bernard Courtois. Hij slaagde erin jodium te isoleren uit zeewier onder de vorm van paarse kristallen. Jodium dankt dan ook zijn naam aan het Griekse iodes dat violet betekent. Jodium heeft een belangrijke rol gespeeld in de vorming van de atmosfeer op onze planeet en in de evolutie van het leven. Zeevoedsel dat rijk is aan jodium, is altijd een belangrijke component geweest van de voeding waardoor de menselijke hersenen zich hebben kunnen ontwikkelen tot wat ze nu zijn [1,2].

Jodium, een essentieel sporenelement.

Jodium is noodzakelijk voor de synthese van de schildklierhormonen thyroxine (T4) en triiodothyronine (T3). Deze hormonen hebben een regulatorische werking op het metabolisme. Ze spelen o.a. een rol in de ontwikkeling van het bot en  het centraal zenuwstelstel. Aangezien het menselijk lichaam jodium niet zelf kan aanmaken, vormt het een essentieel onderdeel van ons dieet. Jodium zit van nature in zeevis, schaaldieren en zeewier. Ook melk, eieren en vlees leveren een belangrijke bijdrage aan de inname van jodium. Hoewel ze minder jodium bevatten dan producten afkomstig van de zee, vormen ze door hun frequenter gebruik de belangrijkste bron van jodium in onze voeding [3,4].
Een jodiumtekort kan leiden tot schildklierproblemen, zoals een vergrote schildklier (ook wel struma, krop of goiter genoemd) en hypothyroïdie. Bij kernrampen worden grote hoeveelheden kaliumjodide verdeeld onder de bevolking om opname van radioactief jodium in de schildklier te verhinderen. Zo wordt de kans op schildkliercarcinoom verkleind [1,12].

Jodium tijdens de zwangerschap

Een adequate jodiuminname tijdens de zwangerschap is essentieel. Tot in de helft van de zwangerschap is de foetus volledig afhankelijk van de schildklierfunctie van de moeder voor de ontwikkeling van de hersenen. Daarenboven leidt een toename van de oestrogeenconcentratie tijdens de zwangerschap tot verschillende metabole veranderingen. Hierdoor verhoogt de productie van schildklierhormonen en stijgt de nood aan jodium. In normale omstandigheden (d.w.z. bij een voldoende jodiumgehalte in het lichaam) past het lichaam de opname van jodium zelf aan ten einde een constante jodiumreserve in de schildklier te bewaren. Bij jodiumdeficiënte vrouwen echter faalt dit adaptieve mechanisme [5-7].

Een ernstig jodiumtekort tijdens de zwangerschap kan de oorzaak zijn van cretinisme bij het kind, gekenmerkt door dwerggroei en mentale onderontwikkeling. Zelfs een mild jodiumtekort zou de verstandelijke en motorische ontwikkeling van het kind kunnen aantasten. De periode in utero en de vroegste levensjaren zijn de meest kritische risicoperiodes, maar het effect van een langdurig jodiumtekort kan tot uiting komen tijdens de hele groeiperiode van het kind. Correctie van een mild tot matig jodiumtekort bij kleuters door middel van supplementen blijkt een positief effect te hebben op de cognitieve en motorische functie [5-7].

Jodiuminname in België

De eerste meldingen in België van schildklierproblemen door een jodiumtekort dateren reeds van 1865. Het was echter meer dan een eeuw later dat talrijke initiatieven werden genomen om meer inzicht te krijgen in de jodiumstatus van de Belgische bevolking en deze te corrigeren. Dit gebeurde naar aanleiding van een studie, gepubliceerd in 1998, die aantoonde dat in België de gemiddelde jodiuminname bij verschillende leeftijdscategorieën onder de aanbeveling lag. Verschillende maatregelen werden getroffen om gezondheidswerkers en publiek te sensibiliseren. Naast regelmatige consumptie van jodiumrijke voedingsmiddelen, werd geadviseerd matig gejodeerd keukenzout (10 tot 15 mg/kg) te gebruiken. Ook de bakkerijsector engageerde zich hiertoe. Zwangere en lacterende vrouwen werden aangeraden juist gedoseerde jodiumsupplementen te nemen resulterend in een dagelijkse aanvullende jodiuminname tussen 150 en 200 µg [8-10].

Beginnen al deze initiatieven stilaan hun vruchten af te werpen? Volgens een zeer recente studie uitgevoerd in opdracht van de FOD Volksgezondheid is de jodiuminname bij Belgische kinderen de afgelopen 10 jaar significant toegenomen. Deze toename zou gelijk lopen met het percentage bakkers dat gejodeerd zout gebruikt. Dit heeft als resultaat dat de jodiumstatus bij Belgische schoolgaande kinderen reeds genormaliseerd is. De moeders van deze kinderen echter kampen nog steeds met een jodiumtekort. Aangezien de consumptie van melkproducten bij kinderen hoger ligt dan bij volwassenen, is dit geen verrassend resultaat. Melkproducten zijn namelijk de belangrijke bron van jodium in België. In deze studie gebruikte slechts 37 % van de gezinnen gejodeerd zout. Dit ligt veel lager dan wat internationaal is aanbevolen om het jodiumtekort te doen verdwijnen (minstens 90 % van de gezinnen) [9,11].

Een tweede studie van dezelfde auteurs onderzocht de jodiumconcentratie in de urine van zwangere vrouwen tijdens de eerste en derde trimester van hun zwangerschap en bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd. De jodiumconcentratie in de urine tijdens het eerste trimester lag beduidend lager dan in het derde trimester, maar wel hoger dan bij niet zwangere vrouwen. Hoewel het merendeel van de zwangere vrouwen jodiumsupplementen innamen, bleven de waarden lager dan de aanbevelingen. De auteurs besluiten dat het alsnog noodzakelijk blijft om tijdens de zwangerschap voedingsssupplementen in te nemen die 150 µg jodium aanleveren [5,9].

De WGO tenslotte categoriseert België in zijn rapport van 2007 bij de landen met een mild jodiumtekort [12].

Tabel: Aanbevolen dagelijkse jodiuminname in België [3,12]

Leeftijdsgroep

Jodium (µg)

0-3 jaar

90

4-8 jaar

90-120

9-13 jaar

120

14-18 jaar

200

Volwassenen en ouderen (> 70 jaar)

200

Zwangerschap en borstvoeding

250

 

Houdt een te hoge jodiuminname een gezondheidsrisico in?

Een te hoge jodiuminname via voedsel of supplementen of een te sterke blootstelling aan jodium via radiologische onderzoeken worden in het algemeen goed verdragen. De schildklier heeft in deze omstandigheden de capaciteit om de opslag van jodium in de schildklier te verhogen. Daarop volgt een inhibitie van de synthese van de schildklierhormonen die ongeveer 24 uur aanhoudt. Dit zelfregulerend mechanisme wordt ook wel het acute Wolff-Chaikoff effect genoemd. Na 24 uur komt de productie van de schildklierhormonen terug op gang en herneemt de normale schildklierfunctie zich. Het lichaam “ontsnapt” als het ware aan het acute Wolff-Chaikoff effect. Dit zou te maken hebben met een downregulatie van de natrium jodide symporter (NIS), de co-transporter die verantwoordelijk is voor de opslag van jodium in de schildklier. Hierdoor daalt de jodiumconcentratie in de schildklier waardoor de productie van de schildklierhormonen normaliseert. Falen van dit ontsnappingsmechanisme bij bepaalde risicogroepen kan leiden tot jodium-geïnduceerd hypothyroïdisme. Deze aandoening kan blijvend zijn (zoals bij auto-immune thyreoïditis) of van voorbijgaande aard. Mogelijke risicogroepen zijn [4,13]:

  • Personen met onderliggende schildklieraandoeningen of met een voorgeschiedenis ervan (bv. post partum thyroïditis).
  • De foetus in utero.
  • Personen die medicatie nemen die de schildklierfunctie onderdrukken door te interfereren met de jodiumopname (bv. lithium), de zogenaamde goitrogenen.

Een teveel aan jodium kan anderzijds ook leiden tot jodium-geïnduceerd hyperthyroïdisme. Risicofactoren hiervoor zijn [4,13]:

  • Een voorgeschiedenis van niet-toxisch diffuus of nodulair struma.
  • Het latent aanwezig zijn van de ziekte van Graves (auto-immuunziekte).
  • Een langdurig jodiumtekort.

Na de introductie van gejodeerd zout werd in verschillende landen een gestegen incidentie van zowel hypo- als hyperthyroïdie vastgesteld. Vooral in regio’s waar een endemisch jodiumtekort heerst, is er een verhoogd risico op jodium-geïnduceerd hyperthyroïdisme als gevolg van het gebruik van gejodeerd zout. Een studie uitgevoerd in een matig jooddeficiënte regio in Denemarken rapporteerde een stijging van maar liefst 46 % in het verbruik van thyreostatica tijdens de eerste 4 jaar van het jodium verrijkingsprogramma. Na 6 jaar was het verbruik gedaald tot het basisniveau. De gestegen incidentie van hyperthyroïdie na intrede van het jodium verrijkingsprogramma was bijgevolg van voorbijgaande aard. Er bestaat geen twijfel over de voordelen van een jodium verrijkingsprogramma in gebieden met een ernstig jodiumtekort. In gebieden met een mild tot matig jodiumtekort echter moet rekenig gehouden worden met de mogelijke risico’s ervan [13,14].

Tabel: De aanvaardbare bovengrens van dagelijkse jodiuminname (tolerable upper intake level) in Europa [12]

Leeftijdsgroep

Jodium (µg)

1-3 jaar

200

4-6 jaar

250

7-10 jaar

300

11-14 jaar

450

15-17 jaar

500

Volwassenen

600

Zwangerschap

600

Ook de Hoge Gezondheidsraad maakt in zijn recente aanbevelingen rond de strategieën om de jodiuminname in België te verhogen melding van mogelijke risico’s van een te hoge jodiuminname ten gevolge van een verrijkingsprogramma. Zij adviseert uit voorzorg het gebruik van jodiumzout met een matig jodiumgehalte (10 tot 15 mg/kg). Deze jodiumconcentratie ligt lager dan wat de WGO (Wereld Gezondheidsorganisatie) aanbeveelt (20 tot 30 mg/kg). Desalniettemin blijft het huidig advies naar zwangere en lacterende vrouwen toe te zorgen voor een dagelijkse aanvullende jodiuminname van 150 tot 200 µg door middel van supplementen [9].

In concreto

Het belang van jodium tijdens de zwangerschap staat vast. Zowel nationale als internationale richtlijnen raden een dagelijkse jodiuminname van 250 µg aan tijdens de zwangerschap [3,12]. Ten einde aan deze vooropgestelde dagelijkse jodiuminname te voldoen, adviseert de Hoge Gezondheidsraad het gebruik van supplementen met een jodiumgehalte van 150 tot 200 µg.

Het optreden van jodium-geïnduceerde hypo- en hyperthyroïdie anderzijds is uitvoerig beschreven in de literatuur. Schildklierproblemen of een voorgeschiedenis ervan gelden als voornaamste risicofactor. Ook de foetus in de baarmoeder loopt een verhoogd risico op hypothyroïdie door hoge jodiuminname.

Echter, rekening houdend met het feit dat de jodiuminname bij volwassenen in België doorgaans nog steeds relatief laag is en de zwangerschapsssupplementen in de apotheek doseringen bevatten die ver beneden de aanvaardbare bovengrens van jodiuminname liggen, zijn dergelijke goed-uitgebalanceerde zwangerschapssupplementen bij de meesten zeker aan te bevelen.

Er is op dit moment in de literatuur geen eenduidige richtlijn terug te vinden omtrent joodsuppletie tijdens de zwangerschap i.g.v. schildklierproblemen. Indien de gynaecoloog het nodig acht om geen extra jodium toe te dienen, wijzen we de patiënte zeker op het belang van foliumzuurinname tijdens de zwangerschap! Aangezien er momenteel geen zwangerschapsvitaminen op de markt zijn zonder jodium, kan de patiënte een foliumzuursupplement nemen onder de vorm van een monopreparaat. We geven haar ook best de raad mee deze problematiek aan te kaarten bij haar behandelende huisarts en/of endocrinoloog.

Referenties: 

[1] Bos J.D. Geschiedenis van de dermatologie. Jodium en kaliumjodide. Nederlands Tijdschrift voor Dermatologie en Venereologie 2013; 23(5):289-290.

[2] Anonymous. Jodium. Het onbegrepen universele medicijn. www.circadian.nl. Geraadpleegd op 9 december 2014.

[3] Anonymous. Hoge Gezondheidsraad: Voedingsaanbevelingen voor België. Herziening 2009; HGR nr. 8309.

[4] Leung A.M. & Lewis E.B. Consequences of excess iodine. Nat Rev Endocrinol 2014; 10(3):136-142. Doi:10.1038/nrendo.2013.251.

[5] Vandevijvere S. et al. Iodine deficiency among Belgian pregnant women not fully corrected by iodine-containing multivitamins: a national cross-sectional survey. British Journal of Nutrition 2013; 109:2276-2284.

[6] Rebagliato M. et al. Iodine intake and maternal thyroid function during pregnancy. Epidemiology 2010; 21(1):62-69.

[7] Rogan W.J. Iodine deficiency, pollutant chemicals and the thyroid: new information on an old problem. Pediatrics 2014; 133(6):1163-1166.

[8] Anonymous. Verslag Belgian Thyroïd Symposium 2009: De Belgische bevolking kampt met een jodiumtekort.

[9] Anonymous. Publicatie van de Hoge Gezondheidsraad nr. 8913. Strategieën om de jodiuminname in België te verhogen: beoordeling en aanbevelingen; 2014.

[10] Delanghe F. Iodine intake in the Belgian population is insufficient. Bull Mem Acad R Med Belg 1998; 153:373-380.

[11] Vandevijvere S. et al. Fortification of bread with iodized salt corrected iodine deficiency in school-aged children, but not in their mothers: a national cross-sectional survey in Belgium. Thyroid 2012; 22:1046-1053.

[12] Andersson M. et al. Iodine deficiency in Europe: a continuing public health problem. WHO 2007. Geraadpleegd op 9 december 2014.

[13] Leung A.M. & Lewis E.B. Ione-induced thyroid dysfunction. Curr Opin Endocrinol Diabetes Obes 2012; 19:414-419.

[14] Cerqueira C. et al. Association of iodine fortification with incident use of antithyroid medication – a Danish nationwide study. J Clin Endocrinol Metab 2009; 94(7):2400-2405.

Auteur:

Lies Leemans

Datum laatste actualisatie: 11 december 2014

Expert: 
liels4316