Skip to Content

Een patient vraagt Carbobel om "eens te ontgiften". Afgezien van het nut hiervan, in hoeverre is het van belang de inname van actieve kool en andere medicatie te scheiden? Delphi en Commentaren Medicatiebewaking melden geen interactie; bijsluiter is vaag.

De adsorptiekracht van actieve kool is niet specifiek. Organische moleculen worden goed geadsorbeeerd, grote apolaire moleculen zoals vetzuren beter dan kleinere moleculen met polaire substituenten, niet-geioniseerde moleculen beter dan geioniseerde. Concrete casussen wijzen op verlaagde bloedspiegels of verminderde werking van o.a. anticonceptiva, anti-epileptica, diuretica. Voorzichtigheid is dus geboden. Het is noodzakelijk actieve koolstof minimaal 1 à 2 uur na andere geneesmiddelen in te nemen. We gebruiken best geen actieve kool als er ook geneesmiddelen met gereguleerde afgifte worden genomen. Na de inname van actieve kool wachten we een aantal uren, hoe meer hoe liever, alvorens andere medicatie te nemen, die mogelijk aan adsorptie onderhevig is. Het begrip ontgiften met actieve kool heeft enkel een betekenis in het kader van een acute vergiftiging.

Werking van actieve kool

Actieve kool is een adsorbens dat niet door het lichaam wordt opgenomen en in de juiste omstandigheden nuttig is bij de behandeling van vergiftingen. Voor een goede werking is een intensief fysiek contact met de te adsorberen substantie onontbeerlijk. De toediening van actieve kool moet daarom zo snel mogelijk na de inname van het vergif gebeuren en dit ten laatste binnen een uur. Na die tijd is het vergif grotendeels uit de maag verdwenen en is er geen volwaardig contact meer mogelijk.

Nochtans is de werking van actieve kool drieledig. Naast de rechtstreekse reductie van gastrointestinale absorptie, wordt bij aanwezigheid van actieve kool in de darm ook de enterohepatische circulatie geremd. Tenslotte oefent actieve kool ook nog een intestinale dialysewerking uit, die het vergif (of geneesmiddel) en zijn metabolieten naar het darmlumen draineert en zo de faecale excretie promoot. Bij muizen werd via radioactieve tracers aangetoond dat die gestimuleerde diffusie tot verlaging van de bloedspiegels leidt en een shift veroorzaakt van de urinaire excretie ten voordele van de faecale excretie.

Dit verandert echter niets aan de aanbeveling actieve kool binnnen een uur na een overdosering toe te dienen, maar nuanceert wel de stelling dat latere toediening geen effect meer zou hebben. Meer en meer wordt aangenomen dat patiënten bij acute vergiftiging zelfs baat hebben bij een meervoudige dosering van actieve kool. Vooralsnog zijn er echter nog te weinig klinische gegevens om dit te staven en bijgevolg zijn niet alle experten het eens om de aanbevelingen in die zin nu al aan te passen. Een meervoudige toediening is wel aan de orde voor geneesmiddelen met gereguleerde afgifte. Deze stellen gedurende meerdere uren actief product vrij en vergen bijgevolg een meer langdurige aanwezigheid van actieve kool.

Capaciteit van actieve kool

Actieve kool is in staat stoffen met een moleculaire massa tussen 100 en 1000 dalton te adsorberen. Die adsorptie is een gevolg van zwakke intermoleculaire VanderWaals krachten. Daarbij zijn de ionisatiegraad en polariteit belangrijke bepalende factoren. Sterk gedissocieerde zouten zoals natriumchloride, kaliumnitraat, ijzer(II)sulfaat, lithiumcarbonaat worden niet goed geadsorbeerd, terwijl niet gedissocieerde mineralen zoals kwikchloride en jodium wel goed adsorberen. Organische moleculen worden goed geadsorbeeerd waarbij grote apolaire moleculen zoals vetzuren beter worden geadsorbeerd dan kleinere moleculen met polaire substituenten. Kleine wateroplosbare moleculen zoals ethanol en andere korte alcoholen worden slecht geadsorbeerd. Salicylzuur wordt in niet-geioniseerde vorm, bij lage pH dus, meer volledig geadsorbeerd dan in de zoutvorm. Voor een basische stof als aniline geldt de omgekeerde redenering.

50 gram actieve kool heeft een contactoppervlak van 7 voetbalvelden. De tot op heden bij vergiftiging aanbevolen optimale gewichtsratio bedraagt 10 g koolstof per g te adsorberen stof. Een meer recente studie pleit bij detoxificatie voor een grotere overmaat koolstof van 40:1, binnen 1 uur toe te dienen. Die visie wordt meer en meer ondersteund.

Actieve kool en interacties

De hogergenoemde eigenschappen van actieve kool gelden uiteraard ook wanneer er geen sprake is van vergiftiging. Systematische gegevens over de gevolgen van interacties met actieve koolstof zijn schaars, maar concrete casussen bevestigen dat de biologische beschikbaarheid van vele geneesmiddelen onbetwistbaar verminderd wordt.

De SKP van Norit waarschuwt in de rubriek interacties:

Door zijn niet selectieve adsorberende werking kan actieve kool de opname verminderen van verschillende geneesmiddelen, o.a. contraceptiva, anticoagulerende middelen, emetica, antibiotica.
Interacties met o.a. volgende geneesmiddelen kunnen voorkomen:

  • Aspirine: deze interactie is geschikt bij een aspirineoverdosis maar dient in acht genomen te worden bij een aspirinebehandeling.
  • Furosemide: minstens vier uur voor de inname van actieve kool toedienen. Een aanpassing van de furosemidedosis kan noodzakelijk zijn.
  • Carbamazepine: Vermits carbamazepine in het maagdarmkanaal wordt gebonden aan actieve kool moet het 2 uur voor of 6 uur na inname van actieve kool worden toegediend. Indien dit niet mogelijk is dient de toedieningstijd van beide zo ver mogelijk uit elkaar te liggen. Bij gelijktijdige therapie moeten de serumspiegels van carbamazepine nauwkeurig worden nagekeken en dient de klinische respons van de patiënt te worden opgevolgd.
  • Fenytoïne: Bij inname van actieve kool 1 uur na fenytoïne kan de absorptie van fenytoïne met 80% dalen en kunnen de plasmaspiegels met 60% gereduceerd worden. Men moet met deze gegevens rekening houden bij gelijktijdige toediening van beide geneesmiddelen. Een dosisverhoging kan nodig zijn.
  • Orale contraceptiva: Actieve kool verstoort de werking van orale anticonceptiva. Derhalve dient gedurende de behandeling een andere, effectieve en betrouwbare anticonceptiemethode te worden toegepast.

Bij de Medscape Interaction Checker zien we nog andere significante interacties, waarbij opvolging aanbevolen is: acetylcysteine, citalopram, digoxine, methotrexaat, theofylline.

Voorzichtigheid is dus geboden. Het is noodzakelijk actieve koolstof minimaal 1 à 2  uur na andere geneesmiddelen in te nemen. We gebruiken best geen actieve kool als er ook geneesmiddelen met gereguleerde afgifte worden genomen. Na de inname van actieve kool wachten we een aantal uren, hoe meer hoe liever, alvorens andere medicatie te nemen, die mogelijk aan adsorptie onderhevig is.

Referenties: 

[1] Database UpToDate, WoltersKluwer, geraadpleegd op 30 juni 2014

[2] Arimori K1, Mishima M, Iwaoku R, Nakano M., Evaluation of orally administered activated charcoal on intestinal dialysis of intravenously administered M79175, an aldose reductase inhibitor, in rats, J Pharmacobiodyn. 1987 Jun;10(6):243-9.

[3]Kent R. Olson, Activated Charcoal for Acute Poisoning: One Toxicologist’s Journey, J Med Toxicol. Jun 2010; 6(2): 190–198.

[4] Jürgens G1, Hoegberg LC, Graudal NA, The effect of activated charcoal on drug exposure in healthy volunteers: a meta-analysis,Clin Pharmacol Ther. 2009 May;85(5):501-5. doi: 10.1038/clpt.2008.278. Epub 2009 Feb 4.

[5] Tseng AL, la Porte C, Salit IE., Significant interaction between activated charcoal and antiretroviral therapy leading to subtherapeutic drug concentrations, virological breakthrough and development of resistance., Antivir Ther. 2013;18(5):735-8. doi: 10.3851/IMP2685. Epub 2013 Sep 26.

[6] Norit®, Samenvatting van de Productkenmerken, versie 10/2012, geraadpleegd op 30 juni 2014

[7] Anonymous, Medscape Interaction Checker, activated charcoal (OTC), geraadpleegd op 30 juni 2014

Auteur:
Luc Leyssens

Datum laatste actualisatie: 7 juli 2014

Expert: 
lucls5261