Skip to Content

Een reumapatient moet 1x/dag 1 tablet Celestone nemen. Deze patient werkt altijd in een nachtploeg. Moet die dan 's morgens of 's avonds zijn medicatie nemen ?

Deze interessante vraag heeft verschillende kantjes: het circadiaan ritme, de kwaliteit van de slaap, de interferentie met de bijnierfunctie, de leeftijd van de patiënte in kwestie en de aard en dosis van het aangewende corticosteroïd. De patiënte neemt bij voorkeur haar dosis bij het ontwaken (= waarschijnlijk in de vroege avond). Reden: (1) afgevlakt dag-nachtschema wat productie van cortisol betreft; (2) kwaliteit van de slaap overdag. Indien de therapie moet gestopt worden is afbouwen aan te bevelen, met halveren van de dosis na bijvoorbeeld drie tot vijf dagen (Celestone® tabletten zijn deelbaar).

Verdieping stap 1: circadiaan ritme en ploegenarbeid

De productie van cortisol wordt aangestuurd via de hypothalamus-hypofyse-bijnierschors as. Deze productie is het laagst in het begin van de nacht en bereikt een maximum in de ochtend. Cortisol spiegels bedragen 250 tot 850 mmol/L tussen 8:00 en 10:00 uur ’s morgens. ’s Nachts variëren deze spiegels tussen 110 en 390 mmol/L (ongeveer de helft van deze ’s ochtends). De ochtendlijke stijging van cortisone zou nog een overblijfsel zijn uit de tijd dat de mens bij het ontluiken van de dag alert moest kunnen reageren op allerlei gevaren in zijn omgeving. In stabiele omstandigheden blijft deze diurnale variatie een feit (Niu et al. 2011).

Ploegenarbeid heeft een invloed op het dagelijkse ritme. Een piek wordt gezien bij dagarbeid omstreeks 6:00u. Bij avondarbeid verschuift die naar 7:00u. Nachtarbeid wijzigt de maximale spiegels naar 11:00u. Dat verklaart gedeeltelijk de verminderde kwaliteit van de slaap bij nachtarbeid. Sommige referenties geven aan dat bij verpleegkundigen met nachtdienst de cortisolspiegels ’s avonds hoger zijn dan in de vroege ochtend. Het effect treedt op binnen de 5 dagen na intreden van het nachtregime. Het lichaam schijnt zich dus op korte tijd aan te passen aan het nieuwe regime (Niu et al. 2011; Hennig et al. 1998; Lac & Chamoux, 2004).

Er speelt mogelijk ook een leeftijdsafhankelijk mechanisme. Wie jonger is dan 40 jaar blijkt gevoeliger te zijn voor ploegenwerk. In het haar van de onderzochte personen worden significant hogere concentraties cortisol gevonden dan in het haar van wie overdag werkt. Dat effect wordt niet gezien eens de 40 voorbij (Manenschijn et al. 2011). Ook de concentraties cortisol in speeksel stijgen onder invloed van nachtwerk. Maar hier vond de onderzoeker geen verschillen tussen leeftijdsgroepen (Vangelova 2008).

Verdieping stap 2: hypothalamus – hypofyse – bijnieras en slaapkwaliteit

Presteren in ploegen is noodzakelijk in tal van werkomstandigheden, maar dergelijke regimes beïnvloeden de slaapkwaliteit in mindere of meerder mate. Naast cortisol speelt melatonine een rol. Zoals we al hoger lazen neemt het effect af met de leeftijd. Dat is niet te verwonderen, omdat ook de afscheiding van melatonine afzwakt naarmate we minder jong worden (Niu et al. 2011).

Er bestaan uiteraard verschillen van patiënt tot patiënt. Onze zorg gaat naar een minimale beïnvloeding van de hypothalamus – hypofyse – bijnieras. Het min of meer omkeren van het diurnaal patroon verantwoordt het toedienen van corticoïden ’s avonds in plaats van ’s morgens.

Als kritische apothekers kijken we ook in het Gecommentarieerd Geneesmiddelenrepertorium. Deze bron geeft aan dat 0,75 mg betamethason equivalent is met 20 mg cortisol (= de gemiddelde dagproductie in normale omstandigheden). De patiënte in kwestie neemt per dag 0,5 mg betamethason, wat minder is dan de geproduceerde cortisol equivalenten. Onderdrukking van de bijnierschors zal minder uitgesproken zijn. Toch raadt de bijsluiter aan indien afbouwen mogelijk is dat te doen met 0,25 mg over 3 tot 5 dagen.

Tenslotte houden we ook rekening met mogelijke beïnvloeding van de slaapkwaliteit. Die slaapkwaliteit is al minder bij shiftwerk. Het lijkt daarom niet aangewezen om corticoïden toe te dienen vóór het slapengaan.

Referenties: 

[1] Celestone®: Samenvatting van de karakteristieken van het product, maart 2002.

[2] Hennig J, Kieferdorf P, Moritz C, Huwe S, Netter P. Changes in cortisol secretion during shiftwork: implications for tolerance to shiftwork? Ergonomics 1998; 41: 610-621.

[3] Lac G, Chamoux A. Biological and psychological responses to rapid shiftwork schedules. Ergonomics 2004; 47: 154-165.

[4] Manenschijn L, van Kruysbergen RGPM, de jong FH, Koper JW, van Rossum EFC. Shift work at young age is associated with elevated long-term cortisol levels and body mass index. J Clin Endocrinol Metab 2011; 96: E1862-E1865.

[5] Niu S-F, Chung M-H, Chen C-H, Hegney D, O'Brien A, Chou K-R. The effect of shift rotation on employee cortisol profile, sleep quality, fatigue and attention level: a systematic review. J Nursing Research 2011; 19: 68-80.

[6] Vangelova K. The effect of shift rotation on variations of cortisol, fatigue and sleep in sound engineers. Industrial Health 2008; 46: 490-493.
 

Auteur:
Gert Laekeman

Datum laatste actualisatie: 20 mei 2012

Expert: 
gela0007