Skip to Content

Waarom komen spierkrampen hoofdzakelijk 's nachts voor? Verschillende oorzaken, magnesium tekort - statines ...?

In de meeste gevallen zijn de nachtelijke krampen idiopatisch (zonder duidelijke oorzaak). Toch zijn er een aantal risicofactoren gekend: verstoring van zout- en elektrolytenhuishouding, vasculaire afwijkingen, levercirrose, schildklierafwijkingen, neurologische afwijkingen en medicatiegebruik. Statines kunnen een oorzaak zijn, maar het zijn niet de enige geneesmiddelen die krampen kunnen uitlokken. Waarom spierkrampen vooral ’s nachts optreden is niet zo duidelijk. Er bestaan twee hypothesen.

Waarom ‘s nachts?
Niets is zo hinderlijk als nachtelijke spierkramp, meestal in de kuiten en/of de tenen. De krampen kunnen seconden tot zelfs minuten aanhouden. Gelukkig duren ze doorgaans niet langer dan 10 minuten.  Soms treden ze op in ‘vlagen’ van enkele dagen tot weken, waarin ze zich herhalen. Dit wordt wel eens verward met restless legs-syndroom, wat uiteraard een andere pathologie is en anders moet worden aangepakt.

Waarom dergelijke spierkrampen vooral ’s nachts optreden is niet zo duidelijk. Er bestaan twee hypothesen over het ontstaan ervan. Hierbij is wellicht niet de spier de boosdoener, maar de zenuwen die de spier aansturen. Volgens de ene theorie zouden de zenuwuiteinden die de spier aansturen, overgevoelig zijn. De zenuwuiteinden sporen de spieren aan zich samen te trekken zonder dat er door de hersenen direct opdracht voor is gegeven. De andere theorie wijdt het aan het ruggenmerg in plaats van aan de zenuwuiteinden. Het ruggenmerg ligt verscholen in de ruggengraat en is een belangrijk schakelstation voor de overdracht van opdrachten van de hersenen naar de spieren. Het signaal van de hersenen naar de spier zou ter hoogte van het ruggenmerg verstoord raken waardoor de spier onbedoeld samentrekt.   

Epidemiologie
Exacte cijfers over de epidemiologie van nachtelijke spierkrampen bestaan er niet, aangezien de minderheid van de patiënten de klacht vermeldt bij een artsenbezoek. Er zou geen verschil zijn tussen mannen en vrouwen wat de prevalentie betreft. Men weet wel uit studies dat krampen meer voorkomen naarmate men ouder wordt en dat ze bij ongeveer 3 op 4 patiënten enkel ’s nachts optreden. Men vermoedt dat ook genetische aanleg een rol speelt in het ontstaan van nachtelijke krampen.

Uitlokkende factoren
In de meeste gevallen zijn de nachtelijke krampen idiopatisch (zonder duidelijke oorzaak). Toch zijn er een aantal risicofactoren gekend. Tabel 1 geeft enkele situaties weer die spierkrampen in de hand kunnen werken. In tabel 2 vindt u een overzicht van geneesmiddelen die krampen kunnen induceren.

Tabel 1: Situaties die spierkrampen in de hand kunnen werken

Situatie

Enkele voorbeelden

Verstoring van zout- en elektrolytenhuishouding

Zwangerschap (magnesiumtekort door wijzigingen in extra- en intracellulair vochtverdeling)
Dialyse
Onvoldoende vochtinname

Vasculaire afwijkingen

Spataders

Levercirrose

Alcoholisme

Schildklierafwijkingen

Hypothyroïdie

Neurologische afwijkingen

Perifere neuropathie
Radiculopathie (inklemming zenuwwortel)

Medicatiegebruik

Zie tabel 2

 

Tabel 2: Geneesmiddelen en toxines die spierkrampen kunnen induceren

Uitlokkende producten

Cimetidine
Diuretica
Ethanol
Fenothiazines
Fibraten
Lithium
Nifedipine
Onttrekking van morfine
Orale contraceptiva
Penicillamine
Statines
Steroïden
Terbutaline

Toxines

Loodtoxiciteit
Strychnine
Tetanus

 

Wat kan men eraan doen?

a) Hygiënische maatregelen

Volgende maatregelen kunnen eventueel helpen om de krampen te verlichten of te voorkomen:

  • Strekoefeningen
  • Massage van de kuitspier
  • Warme baden
  • Het dragen van goede (platte) schoenen of sportschoenen
  • Voldoende vochtinname tijdens de dag
  • Slapen met de voeten wat hoger gelegen, of in zijligging met opgetrokken benen
  • Slapen in buikligging met de voeten hangend over het voeteneinde en de tenen naar de vloer gericht (maar dit komt de slaapkwaliteit wellicht niet echt ten goede!)

Van al deze maatregelen werd enkel het nut van preventieve strekoefeningen onderzocht en aangetoond.

b) Medicamenteus advies

  • Kinine(sulfaat)
    Kinine is een van de weinige stoffen waarbij het effect op spierkrampen meermaals in onderzoek werd aangetoond. Het zou het aantal krampen wel kunnen reduceren, maar het blijkt geen invloed te hebben op de ernst van de krampen.
    Kinine verlaagt de prikkelbaarheid en verlengt de refractaire periode van de spier, waardoor die minder snel samentrekt. In de studies werd doorgaans gebruik gemaakt van 200 à 500 mg kininesulfaat of 300 mg hydrokinine (waarvan 200 mg voor het avondeten en 100 mg voor het slapengaan) per dag.
    Echter, kinine heeft behoorlijk wat bijwerkingen, waarvan soms ernstige overgevoeligheidsreacties en trombocytopenie. Daarenboven is het zeer teratogeen en mag het dus absoluut niet bij krampen tijdens de zwangerschap gebruikt worden. Dit alles maakt de toediening van hydrokinine of kininesulfaat omstreden!
  • Magnesium
    Over het gebruik van magnesium bij krampen bestaat discussie. Er is enige effectiviteit aangetoond wanneer gebruikt tijdens de zwangerschap. Bij niet-zwangere vrouwen zijn de studies veel minder overtuigend. Enkel bij krampen wegens aangetoond magnesiumtekort is het zinvol een supplement van magnesium toe te dienen. We opteren dan best voor een wateroplosbaar magnesiumzout in plaats van voor magnesiumoxide (wegens betere absorptie). We verwittigen de patiënt best van de kans op diarree als nevenwerking.
    (Zie ook vraag rond magnesium en rugpijn).
  • De calciumkanaalremmers verapamil en diltiazem werden eveneens geëvalueerd als therapie bij nachtelijke kuitkrampen. Het resultaat was significant positief, maar het moet gezegd worden dat de studies slechts een beperkt aantal patiënten includeerden. Nifedipine is geen goed alternatief, want dit induceert eerder kramp. Het verschil tussen de producten wordt toegeschreven aan een ander werkingsmechanisme (verapamil en diltiazem blokkeren de neuromusculaire transmissie door inhibitie van de vrijstelling van neurotransmitter, daar waar nifedipine dit niet doet).
  • Vitamine B-complex forte
    Er zijn enkele onderzoeken gepubliceerd die een effect van vitamine B complex bij krampen, zowel bij zwangere vrouwen  als niet-zwangere personen, aantonen. Echter, de studies zijn kleinschalig en men gebruikte daarenboven verscheidene vitamine B supplementen in diverse doses.  Grotere gerandomiseerde studies zijn nodig vooraleer vitamine B op te nemen in het therapeutisch arsenaal van middelen tegen nachtelijke kuitkrampen.
  • Vitamine E
    Hetzelfde besluit als hierboven geldt voor vitamine E (100 mg per dag werd gebruikt in de desbetreffende studie). Ook hier zijn grotere en degelijke onderbouwde studies noodzakelijk om een uitspraak te kunnen doen.
  • Calcium
    Het effect van calcium op nachtelijke spierkrampen werd enkel onderzocht bij zwangere vrouwen, maar er kon geen duidelijk effect worden aangetoond. Bij niet-zwangere personen werd het effect van calcium niet onderzocht.
  • Naftidrofuryloxalaat
    Een zeer kleinschalige studie (slechts 14 patiënten) toont een effect van 30 mg naftidrofuryloxalaat (Praxilene®) twee maal per dag op nachtelijke kuitkrampen.  Het is weinig waarschijnlijk dat dit bij andere oorzaken dan krampen door vaatstoornissen een oplossing kan bieden.
  • Gabapentine
    Bij patiënten met neurologische problemen zoals neuropathie, radiculopathie, multiple sclerose of Parkinson kan gabapentine een positief effect hebben op spierkrampen. Echter, dit product is niet zonder nevenwerkingen en dus minder aangewezen wanneer de patiënt enkel last heeft van nachtelijke spierkrampen zonder co-morbiditeit.
  • Lokale behandeling met lidocaïne
    Enkel kleinschalige studies voorhanden die een effect suggereren.
  • Botulinetoxine
    Eveneens enkel kleinschalige studies voorhanden die een effect suggereren.

 

Referenties: 
  1.   Delavier F. & Gundill M. Compléments alimentaires anti-âge. Editions Vigot; Paris 2009.
  2. Monderer R.S., Wu W.P. & Thorpy M.J. Nocturnal leg cramps. Curr Neurol Neurosci Rep 2010; 10: 53-59.
  3. Moulin DE. Systemic drug treatment for chronic musculoskeletal pain. Clin J Pain. 2001 Dec; 17(4 Suppl): S86-93.
  4. NHG standaard
  5. Nygaard IH, Valbø A, Pethick SV & Bøhmer T. Does oral magnesium substitution relieve pregnancy-induced leg cramps? Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol. 2008 Nov;141(1):23-6.
  6. Pickering G. et al. Oral magnesium treatment in patients with neuropathic pain: a randomized clinical trial. Magnes Res 2011, June 9 [Epub ahead of print]

Auteur

Lies Leemans

Datum laatste update: 27 juni 2011

Expert: 
expert